Gọi tên con gái đến lần thứ ba trong hương khói mờ mịt, Thông như sụm người bên nấm mộ chưa xanh cỏ với nhiều vòng hoa trắng đã héo rụi. Tấm thân lực lưỡng rung lên trong những tiếng nấc quả không xứng chút nào với dáng vẻ võ biền, nếu như chơi hốt nhiên để lộ ra những múi mỡ đã tới thời kỳ chảy xệ ra trên cằm, dưới bụng khiến người ta phải thương hại... Hồi lâu như thế, khi tiếng chuông chùa thu không lửng lơ, Thông mới gượng đứng dậy, đi thất thểu vào làng. Nhiều năm qua, Thông không về quê. Chỉ có đận này, tiễn đứa con gái yêu dại dột vắn số, ông mới có dịp thong dong thăm thú họ hàng xa, gặp gỡ đôi người bạn cũ thời ngất ngư lưng trâu hò la khản cổ. Những lúc đó, ông xuất hiện như một ông Thiện đồ sộ ngoài chùa, nén nỗi đau riêng phân vua mối quan tâm đến sinh hoạt mọi mặt của cố hương- tất nhiên là đặc biệt chăm chú tới lĩnh vực văn hóa làng xã, do thói quen nghề... Một cách lần lượt, theo đúng quy trình, ông đi từ thư ký Ủy ban lên Vụ trưởng, rồi Thứ trưởng của một Bộ nắm giữ cả hồn lẫn hình thái văn hóa của toàn tầng lớp. Ông chẳng về quê, bởi mối dây liên tưởng còn rất ít oi, nếu không muốn nói là chẳng còn gì - ngoài họ mạc bắn canon mới tới. Mồ mả cụ kỵ, ông bà, bố mẹ, ông đã dầy công quy tập về một công viên vĩnh hằng qua cách Thủ đô chưa đầy 40 phút xe du lịch đời mới. Ông đưa tử thi con gái về quê là theo lời trối bằng di bút của nó. Nhớ đến di bút con gái, ông lại tối xầm mặt mũi. Ông muốn quên đi, mà mỗi ngày chúng như càng in hằn trong tâm khảm mệt mỏi và hoảng loạn của ông. Và điều quái nhất là, cái quang cảnh quê hương dường đã mù mịt sương khói trong ông chẳng hiểu sao bỗng đựơc "vén mây giữa trời", như đựơc tắm gội bằng một thứ ánh sáng mới lạ ông chưa từng biết tới, kể cả trong thời thơ dại... Mấy hôm trước, đi theo đám tang con gái có cả một đội quân nhạc do ông mời về, khi diễu qua cổng chùa, ông chợt thấy ớn lạnh khắp người, và một luồng ánh sáng ký ức chộp xuống tựa tia chớp - lúc ông thoáng thấy đối diện chùa là một ngôi nhà cổ, ngoài cổng nằm lặng yên một con chó đá cũ. nghe đâu, tự thuở nào, kiếp nào xa xăm lắm, đã có một ai nói cho ông nghe về con chó đá này... Ông nghĩ suốt từ đấy ra tới nghĩa trang. Về tới Hà Nội cũng vắt tay lên trán nghĩ cả đêm. Nghĩ mãi không ra. Hôm nay về quê, sau khi rời mộ con gái, Thông lại đi tới ngôi nhà nọ, như một thôi thúc bí mật không sao cưỡng nổi. Trong ánh chiều tà của làng quê nghèo, khi nỗi thương con chưa dịu lại, lần trước nhất trong đời ông thấu hiểu thế này sự cô đơn và yên lặng của kiếp người. Bên con chó đá nhân hậu sứt sẹo phơi mưa nắng tự bao giờ đương nhâm nhi cái ánh sáng mờ mờ nhân ảnh phủ khắp thân mình, ông chợt nhớ lại rõ mồn một giọng khê nồng thuốc lào của một người đàn ông: "Nếu vạn bất đắc dĩ mà có con đường đâm thẳng vào nhà, hay có đền chùa ở trước nhà, thì cần phải chôn ở trước nhà một con chó đá, hoặc treo một cái gương ở trên cửa chính để yểm tà khí, một học giả nước ta đã dạy thế đấy!" Những ánh chớp lóe sáng tựa đèn Flah của cánh nhà báo những lần ông tới hội nghị cùng Bộ trưởng hay một yếu nhân nào đó. Trước mắt Thông hiện lên dần một người đàn ông khắc khổ dáng nhà nho. Ông ta xoa đầu con mực nằm khoanh bên cạnh mình và tâm can như với một người bạn: "Mi chỉ coi được phần dương thôi, muốn canh giữ phần âm thì ta phải ''nuôi'' chó đá, hiểu chưa?" Ngôi nhà ba gian có tường đá ong bao quanh, có cánh cửa bức bàn sao mà thân thuộc, thân thương thế! Cả dãy hàng hiên chạy suốt mặt tiền nữa, ở đó có mắc chiếc võng, trên đó, người đàn ông thường nằm đọc sách và ngâm nga những câu thơ của chính mình, bên cạnh là con mực nằm ngoan ngoãn. Trong căn buồng bất minh chất đầy sách, có hai cọc sách dày bằng giấy bản toàn chữ Nho. Có lần người đàn ông lấy ra một cuốn sách, phủ nhẹ bụi khiến con mực lúc nào cũng cuốn chân ông phải thở phì và hộc khẽ lên một tiếng như trách yêu chủ. Ông chủ biết ý, xoa đầu nó: "Thôi nào, tao xin lỗi". Nó từng chứng kiến ông chủ thắp hương thành kính, rồi cầm một cuốn sách giấy bản ố vàng ấp lên ngực khấn: "Lạy vua Từ Hải, lạy vãi Giác Duyên, lạy tiên Thúy Kiều...". Qua những lời nói chuyện của con cái ông chủ với láng giềng, mực biết rõ lai lịch ông: ông từng tham gia bộ đội huyện, bị thương, khi hòa bình lập lại, ông được đi tĩnh dưỡng, rồi chuyển ngành đi học trường HTX mua bán Trung ương. Đang học thì ông bị gọi về trong cuộc "Chỉnh đốn tổ chức và cách tân ruộng đất" động địa kinh thiên, bị giam lỏng tại đình để viết kiểm thảo về tội: tham gia Quốc dân đảng, gia đình thành phần bóc lột. Xét cho cùng, ông chủ vẫn còn hơn ối người bị oan sai khác: bị con đấu tố, bị đập đầu vào tường, bị đạn Muscơtông bắn phọt óc!... Những ngày đó, mực hay chạy tới đình, ghé mắt qua chấn song gỗ tròn nhẵn bóng để nhìn trộm ông chủ thân yêu. Còn tới đêm, nhớ ông chủ, nó lại ra cổng, đứng cạnh con chó đá để sủa lên những tiếng thê thiết như chó con lạc mẹ. Có khi, nó đứng đối diện với con chó đá để sủa, như sủa thi với tiếng kêu im lặng mơ hồ bị tru di tự thuở nào của chó đá... Đến khi được thân oan, ông chủ được cử đi làm mướn tác sửa sai. Mực đã nghe ông ngâm một mình những bài thơ hồi bị giam lỏng, sau khi trải qua những năm tháng bị giặc khủng bố, tề hành hạ: ...Một mình trằn trọc canh chầy Nào ai có thấu lòng này oan ức Nằm đây trải mấy tháng liền Nỗi lòng ai thấu ưu phiền sâu cay... ...Gậy mình đập trúng lưng mình Đem tình giai cấp ra tình thù ta Cũng nhiều kẻ thừa cơ hám lợi Đẩy người ngay vào tội bất trung Đất bằng nổi sóng đùng đùng Nghiến răng cam chịu nỗi lòng oan ức Vì cao quá nên trên chẳng biết Những kẻ gần cố níu làm sai... Ông còn làm cả thơ chữ Hán, đọc sang sảng rung mạng nhện: Thập niên kháng chiến kỷ công lao cách tân trung truy hóa địch tào Ư trung oan khuất thùy năng thức Duy hữu vì nhân tại vô thượng Rồi ông ngâm nga bài tự dịch thơ: Mười năm kháng chiến quả công phu canh tân liền ngay hóa lũ thù Oan này chừng có ai hay thấu Chỉ có cha già ở híp! Những lần đọc thơ đó chỉ có mực, không chỉ là kẻ sát sao tuyệt đối mà còn là kẻ tri kỉ. Rồi những điều "mục sở thị", cùng những lời thơ Cảm hoài nghĩ cảnh bể dâu đã qua và nghề đời trước mắt bằng giọng run rẩy thiếu dinh dưỡng mà thừa ảo mộng tâm thành của ông chủ giúp mực được biết nhiều nỗi khổ nhục của gia chủ không kém bị oan sai: vợ chồng ông phải tảo tần kiếm ăn từng bữa, trong khi đó, thuế nông chỉ có ba tạ hai thì bị đánh lên năm tạ; thóc già nộp thuế bị chê non nắng, bắt đem ra phơi lại; thiếu hai lạng cũng bị bắt lấy đủ, đành cho con hơ hải chạy về nhà lấy hai lạng nếp dành Tết nộp cho xong chuyện... Những ngày giáp vụ cả nhà ông méo mặt với bảy miệng ăn, chạy vạy xa gần hút chết... Nhưng sau những phiền muộn, lo âu, than thở, lòng ông bao giờ cũng lượng cả bao dong, vẫn "Ơn Đảng, Bác trước nay là thế/ Như trời bể xiết kể cho cùng". Ông tự khuyên mình và khuyên người "Chớ đem lòng oán hờn", mà trái lại, "Sao bằng đoàn kết tương lân vui vầy". Mực cảm nhận hết được điều đó qua sự trìu mến thương cảm của chủ đối với mình. Mấy đứa trẻ nhà chủ cũng yêu quý mực, coi mực như một thành viên khăng khít của cái gia đình cập kênh về sinh mệnh chính trị và kế sinh nhai song tròn đầy tình thương và đầy ắp tinh thần giáo dục cổ truyền. Chó khôn không chê chủ nghèo. Lẽ thường là thế. Nhưng mực còn tự hào là đã được sống trong một ngôi nhà có ông chủ mang khí phách nhà nho cao khiết, như ông từng độc thoại giữa nỗi uất hận: Chỉ muốn nuôi dân luống chờ đợi Cứu dân, trừ bạo chẳng lơ mơ Di xú, di hương...thây những kẻ Ta rồi để lại mấy vần thơ... Tiếc thay, trong một đợt đói dài sau đợt oan sai, khi đến cả thóc ranh, thóc kẹ, thóc gằn cũng chẳng còn một hạt trong nhà, con lợn nhắt phải đem cân bán, thì mực ta cũng lả dần đi vì đói, rồi ốm chết. Mực đựơc đầu thai vào một gia đình nòng cốt bần cố nông... Thông như sực tỉnh giấc mộng Kê vàng. Mới đó mà đã hơn một Hoa Giáp! Hóa ra, kiếp trước của ông là một con chó mực nghèo và sát sao tại chính làng quê chôn nhau. Mắt ông bỗng cay sè, tâm hồn chấn động. Không phải vì một mối cảm động nào. Không phải vì sự nhục nhã. Không phải vì nỗi thương xót cho thân phận mình hay thân phận những người chủ tốt bụng... Đúng hơn, chính là bởi tất tật những cái đó nhào trộn dữ dội trong chiếc cối xay thời gian không phân biệt quá khứ, vị lai, hiện tại. Cũng chính từ chiếc cối xay chẳng rõ ai đã phát minh ra này, ông đã vô tình đúc rút được bài học nhân sinh đắng cay: sự áp cũng có khi trở nên trò cười cho trần gian, tệ hơn, hóa ra bất nghĩa. tuy vậy, sự sát sao gần như thường pha trộn, lai tạp, đúng hơn là không suy xét của một con chó giữ nhà tựa như một tấm gương thanh khiết giúp nó nhận rõ biết bao là sự bất công, sự tương phản trong cái làng nó sống: giữa khi có những người như ông chủ ủ ấp bao điều tốt đẹp cho đồng loại, từng đổ máu cho đại nghiệp quốc gia mà xoành xoạch túng nợ nần, thì lại có không ít kẻ chỉ to mồm hô khẩu hiệu, nhơn nhơn vu khống và vơ vét nhanh như chảo chớp, trong nhà lúc nào cũng thịt thà bánh trái ê hề. Con cháu họ mặt mày hý hửng, bá, khôn ngoan, không như lũ con của người tâm thành ôm bồ chữ Thánh hiền và mớ lý tưởng cao siêu này, lúc nào cũng ngờ ngạc vụng dại như cọng sắn khô, xanh mướt như tàu lá... Thế rồi, như một thứ bản năng dần nâng lên thành triết lý não lòng, Thông đã hoàn toàn sống trong ký ức lộn ngược của kiếp trước. Ông đã dần biết cách tạo ra hai mặt, ba mặt, thậm chí bốn mặt của Lòng sát, ngoại giả, còn biết lấy sự sát sao của con chó để lợi dụng, làm chiêu bài hữu hiệu trong nhiều cảnh huống. Gió chiều nào theo chiều ấy chỉ là lối sống quê kệch! áp theo kiểu bám đuôi voi hít bã mía cũng cổ lỗ rồi! Và đầu thai ở kiếp người, một con chó lên đẳng cấp Người cần biến sự sát sao hóa ra một thứ nghệ thuật trác việt, thế mới bõ làm kiếp người... Đó là những tiếng thầm thào, đúng hơn, những lời kêu gào tự đáy sâu tiềm thức suốt một cuộc thế túc trực tâm niệm "quyền lực là trận mạc" của Thông. Thời đại học, Thông đã phát huy được tối đa lòng xáp và bản năng đánh hơi của loài chó bằng việc hăng hái tham gia vào đội Thanh niên Cờ đỏ: Thông luôn được nêu gương thành tích tóm được quả tang những đôi trai gái sinh viên ôm hôn nhau ở xó tối, bụi cây; đặc biệt là sự thính nhạy phát hiện ra những bài thơ, câu thơ "có vấn đề" chép tay hoặc truyền tai, các tác phẩm văn học hay chính trị "ngoài luồng" không được đưa vào giáo trình chính thống để cung cúc bẩm đều đặn lên chi bộ lớp, đảng bộ khoa - trường. Chó vốn không có khả năng diễn xuất; con người cũng chỉ số ít có được khả năng này, nhưng Thông thì được trời thương, ban cho vẹn tròn. Khi có bạn học bị kiểm điểm lên bờ xuống ruộng, rồi bị đuổi khỏi khoa vì tội lưu trữ, quảng bá văn chương nghệ thuật phản động bôi nhọ chế độ, chính Thông là người độc nhất vô nhị trong cuộc gặp chia tay ôm chầm lấy người bị anh ta hại mà khóc rưng rức. Khóc thực, chứ không cần đến Glysêrin tạo nước mắt giả mà anh bạn đạo diễn của Thông sau này hay dùng tới (để cho khuôn mặt khi khóc đỡ sai lệch phản cảm trong ống kính!). Thông còn biết cách giãi tỏ lòng sát và năng khiếu diễn kịch trước cả các chị nấu bếp, khiến bao giờ anh ta cũng được dành riêng một miếng cơm cháy chảo gang to đùng - niềm ước mong của đa số thanh niên sinh viên cái thời mà họ phải cố thực hiện tốc độ ăn tập thể bát/giây để khỏi ngút vì đói trên giảng đường. Sau đó, Thông được cử đi tập sự sinh tại một trường đại học danh giá nước ngoài, nhờ "những thành tích xuất sắc" mà chỉ ban lãnh đạo nhà trường nội địa mới đánh giá được hết tầm quan trọng của chúng. thời gian này, Thông bắt đầu làm thơ, như một hành động tự thưởng, hơn thế, một chuyện xả hơi. Xả hơi sau những cuộc mua bán điểm, và chạy chợ như hồ hết các lưu học sinh Việt để mong có đôi tệp Đôla gài lưng phòng bị. Nhưng khác với những "lính"(1) Việt thông thường ở các chợ hàng hóa trời Tây, Thông còn để ý "đào công sự" cho sân sau, chuẩn bị chu đáo cho những cuộc "nhảy dù" vào thế giới quyền lực sau này khi có nhịp. Và cũng không giống các nhà thơ khác, thơ ca đối với Thông thực ra chỉ là một công cụ lăng-xê tăm tiếng tốt nhất, và tạo điều kiện lý tưởng đánh vào tung thâm lãnh địa của những kẻ chuyên gây gổ rắc rối trong những "vấn đề nhạy cảm". Nhưng chỉ cần ông "hắt hơi" ra một bài thơ, hay chỉ một ý thơ nào đó là đã có một đôi nhà phê bình có số má săn đón để viết lời bình, rồi biết bao đàn em, nhà doanh nghiệp xoắn xuýt lấy làm vinh hạnh được tài trợ in thơ, được tổ chức biểu diễn thơ - nhạc thật hoành tráng cho ông ở những nơi mà các nhà thơ, nhạc sĩ thứ thiệt còn lâu mới dám mơ tới. Có người đang nằn nì gạ xin được làm phim truyện nhiều tập về cuộc đời của ông, với tư cách là một nhà văn hóa thời đổi mới có đóng góp nhiều cho sơn hà... Và sau bao cuộc chinh phạt tận tụy thậm chí "bảo hoàng hơn vua" vì sự nghiệp làm trong lành tư tưởng tầng lớp, Thông đã đựơc hưởng hồ hết những gì mà tiền của danh vọng đã mời gọi, hứa: biệt thự, xe Lesus, những chuyến công du - hội thảo xuyên châu Âu, châu Á, hàm giáo sư, bằng tiến sĩ, và lũ đàn em áp đang mở chiến dịch để Thông sẽ có cả danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân nữa. hình như mọi chuyện đều hanh thông, trơn tru, mọi con đường tới đích đang rộng mở với Thông. Nhưng, ở đời ai học được chữ ngờ! Trong những ngày cả xã hội tựa một cơn bão từ lớn tích trữ hàng triệu nỗi lo âu, sợ hãi, hậm hực, căm giận trước thảm cảnh cá chết biển chết khắp miền Trung, có một nhà báo trẻ đứng ra cùng một nhóm các nhà báo, kỹ sư, luật sư, MC, nghệ sĩ trẻ dựng lên cái gọi là "Diễn đàn tìm sự thật cá chết". Đúng là một lũ ngựa non háu đá, thích chơi trèo tự khẳng định mình mà làm tổn hại ích nhà nước một cách kinh khủng mà chúng không hề biết! Nhưng trước khi tìm ra được chút ít sự thực mà nhiều người đang trông chờ thì chúng bay cần phải được một bài học về sự lễ phép, thậm chí sẽ phải lao đao suốt đời vì đã không tuân đạo đức nghề giữa lúc vận mệnh quốc gia treo đầu đẳng! Thông bí ẩn chỉ đạo mở chiến dịch để truy quét, hạ bệ bọn trẻ dám quyên sinh vuốt râu hùm kia. Đó là nghề nghiệp gia bản thạo của Thông. dĩ nhiên, ông chẳng ra mặt. Chỉ cần ông vạch ra vài cái ý căn bản là sẽ có lâu la răm rắp thực hiện một cách bài bản, có hệ thống lý luận vững chãi, nói chung là có học vấn, trên cơ sở thả hỏa mù bằng bít tất những gì là mode thời thượng: phản biện với ngụy biện, tự do với dân chủ, tương tác truyền thông với hiệu ứng cánh bướm... Chỉ sau hai ngày, một thời gian hoả tiễn trong cái xứ sở cái gì cũng chậm như rùa, một chiến dịch như thế đã được tung ra trên khắp các dụng cụ thông báo đại chúng. Ông chỉ cần ngồi nhà bật laptop, nhắm nháp ly Napoleon thượng thặng mà khoái chí rung đùi, vuốt cằm (tiếc là Thông chẳng có sợi râu nào!).Bỗng có một Status đập vào mắt Thông: "Này, ông Lý Thông! Chúng tôi biết là trong chiến dịch tồi tệ này, ông là người đứng sau múa gậy chỉ đạo. Chính ông và cả gia đình ông cũng đang bị đe dọa bởi một cái chết từ từ, thầm lặng nhưng khốc liệt đang treo trên đầu dân tộc này, thế mà sao ông chưa tỉnh ngộ, còn giơ bàn tay dính máu để đàn áp những thanh niên yêu nước thực sự, bằng chữ nghĩa cũng nhơ bẩn như tâm hồn ông? Thất vọng về ông quá! Đau xót cho những người có quyền lực như ông quá!" Thông ném mạnh cái ly xuống đất, gầm lên, song tiếng gầm lại có gì the thé, tồi tội, đáng thương, tựa tiếng sủa của một con chó cưng quý tộc chỉ quen được vuốt ve chứ chưa bị mắng mỏ hoặc roi vọt bao giờ. Thông lập bập mở di động, rồi gào cho một đàn em luôn túc trực chờ lệnh ông: "Mày... Mày... Truy tìm ngay cái fây-búc có nic-nêm NTL! Nhanh... lên!" Chỉ mấy ngày sau, Stt đó đã tràn ngập thế giới phẳng, và chiến dịch lịch sử do Thông khởi xướng, chỉ đạo mang danh mới của đám đông là "Chiến dịch Lý Thông". tăm tiếng ông nổi như cồn, và "đá" ném vào cái tên tuổi ấy nếu quy thành lượng vật chất chắc xây đủ mấy cái lâu đài! Yến, con gái út của Thông đang chuẩn bị thi tốt nghiệp phổ thông trung học. Cô bé bị hành hạ khốn khổ trước những cái nhìn khinh thị, chế diễu, và những lời xì xầm của bạn bè: "Này, bộ phim Lý Thông cướp công và hãm hại Thạch Sanh đời mới bao giờ lên sóng nhỉ?" - "Xem nào, công chúa của kẻ sắp biến thành bọ hung vì hãm hại người vô tội có gì khác người không" - "Cạch nó ra nhé, kẻo mang vạ vào thân. Bố nó là kẻ gắp lửa bỏ tay người đấy" - "Ô, thế ra lớp mình cũng có hậu duệ của Gia Ve và Lý Thông cơ à?"... Bọn trẻ thời nay, dù có bị "bịt mắt bắt dê" để nhồi sọ bao điều ngớ ngẩn, hay bị lôi cuốn bằng đống trò kiểu "ý thức thể dục" của Nguyễn Công Hoan, cũng đã bắt đầu biết quan hoài đến thời cuộc theo cách cốt lõi và chân thực nhất có thể - chứ không chỉ theo định hướng của ông thầy và cha mẹ nữa. Nhưng bọn trẻ của cái lớp 12A đó không ngờ nổi rằng, cùng với dư luận tầng lớp, chúng sẽ vô tình phạm một tội ác: đẩy Yến đến cái chết tức tưởi, thảm thương. Cô bé chịu đựng sao nổi hàng trăm ngàn mũi dùi chĩa vào cha mình, và cũng chẳng thể nào chấp nhận nổi cha mình đã là kẻ đốn mạt như thế. Em tìm đến sự giải thoát tiêu cực như hồ hết những người có lòng tự trọng song yếu đuối và bất lực. Ước nguyện cuối cùng của em vỏn vẹn: "bác mẹ tha lỗi cho con. Con là đứa con bất hiếu. Song con chẳng thể chịu đựng nổi nữa. Bố đã làm gì mà để cả từng lớp khinh ghét, phỉ nhổ như thế? Con tin là bố có lý do chính đáng của mình. Nhưng bằng trí óc non nớt, con lại nhận thấy những người lên án bố có lý - cái lý cấp thiết cho cộng đồng. Mong bố thực thụ nghĩ tới bọn trẻ chúng con... Vĩnh biệt ba má. Khi con chết, bố mẹ hãy đưa con về quê. Con gái bất hạnh của cha mẹ ". Mẹ Yến đã gần phát điên, gào thét, cào cấu chồng kịch liệt. Còn Thông đã dìm mình trong hàng lít rượu tây rượu ta để mong xoa dịu vết đâm tử thương vào tim mà ý thức tỉnh táo độc nhất còn nổi lên được lào thào: "trời ơi đất hỡi, ta đã bị quả báo thật rồi sao?". Thông định rời con chó đá, ra mộ con gái để tâm sự, thành khẩn tạ lỗi với nó. Nhưng đôi chân ông đã trở thành nặng trịch. Không có giọt rượu nào nữa vào lúc này, sao tâm trí ông lại quay cuồng, đảo điên. chợt, ông cảm nhận được đến tận cùng cái mát lạnh của nền đất nện thân thuộc ngày xưa... bất chợt văng vẳng bên tai ông mấy câu hoài cảm của ông chủ cựu binh - nho gia: "Di xú, di hương... thây những kẻ/ Ta rồi để lại mấy vần thơ". Rồi, như hầu hết những người Việt thực thụ xưa - nay vào lúc liên can hay nguy nan nhất, ông bất giác hướng tâm về đức Phật: "Cầu xin đức Phật, cho con trở lại làm kiếp con mực ngày xưa... Một kiếp bình an, dù bần hàn song thanh thoả, không có thù hằn, đố kỵ, độc ác, với lòng sát nguyên thủy thuần hậu nâng đỡ cho hồn người..." Dường đấng cao xanh cũng hiểu được nguyện ước chân tình của Thông. Toàn thân ông dần hóa thành một con chó đá. Có điều, nó không mang dáng hình của con chó đá cũ, mà tạc vào không gian một con chó sói căng mình lên, nhe nanh uất hận tru về nơi hoang dã... Các ngôi chùa Việt thường có hai tượng hộ pháp xoàn Thiện - Ác. Tại một ngôi nhà cổ bình dị ở một làng quê vốn nghèo xác và đang kiệt quệ kia, giờ đây đang hiện diện hai con chó đá cũng mang biểu tượng Thiện - Ác như vậy để bảo vệ phần âm đức, và mong răn dạy cho trần giới chút bài học về Tình thương và ân tình đang mất dần đi.
Chủ Nhật, 2 tháng 4, 2017
ĐÁO HẠN
Ngồi chờ đã hai giờ đồng hồ mà vẫn chưa thấy Hằng, Thụ nhấp nhỏm nhìn ra cửa. Quán không có ai, bà chủ sau khi bưng ly cà phê cho anh rồi biến đi đâu mất làm anh muốn xin thêm chút đường cũng đành chịu! Mấy năm rồi, từ ngày lập gia đình, anh trở thành khách hàng luôn của ngân hàng. Lấy nhau, cả anh lẫn chị đều trắng tay. Anh làm đủ việc, từ đi rừng đốn gỗ lậu đến buôn gỗ vào Sài gòn… Gom được vài chục triệu, chưa kịp mừng thì chuyến kế tiếp bị bắt! Vay nóng nhiều chứ ngân hàng chỉ vài chục triệu không đủ làm vốn, được cái lãi thấp, có kỳ hạn trả nợ chứ không đòi thất thường như các chủ nợ chuyên cho vay nóng. Anh nhớ có lần nghe tin anh bị bắt gỗ trong Phan Thiết, bốn năm bà chủ nợ đến liên tiếp làm anh phải trốn lên Đà lạt cả nửa tháng. Ở nhà, chị Thu vợ anh khốn khổ với họ… Từ ngày làm được cái sổ đỏ, dành dụm xây cái nhà, xem như có tài sản thế chấp, anh bắt đầu trở thành con nợ của ngân hàng, làm ăn theo hướng ổn định hơn là bán đồ lưu niêm, phim chụp hình, băng đĩa nhạc... kiêm luôn nghề thu băng. Vừa lảm trả nợ xây nhà, vừa trang trải cho sinh hoạt của hai vợ chồng và hai đứa con, món nợ nhà băng cứ tăng dần tử ban đầu ba mươi triệu, ba năm nay đã lên trăm triệu chẵn! Cái nhà anh ở mặt tiền đường Quốc Lộ nên cũng có giá, cộng với phí phần trăm chung chi cho cán bộ tín dụng qua mấy bà cò (*), anh mới vay được tới trăm triệu. Cứ đến hạn, cố làm sao chạy cho ra tiền lãi, còn tiền gốc thì đã có các cò tạm ứng, trả xong vay lại ngay, con nợ chỉ cần ký nhận còn cò nhận tiền… Tiền phí dịch vụ, tức tiền lãi ngày trong thời kì chờ làm thủ tục trả, vay, có người lấy cao, có kẻ tình cảm thì lấy thấp. Cò không chỉ ứng tiền gốc, họ phải hỏi trước cán bộ tin dụng có cho vay lại không mới ứng tiền… Đã có những trường hợp dở khóc dở cười là sau khi trả xong cả gốc lẩn lãi, không vay lại được. Đòi gì được khách hàng nghèo rớt mùng tơi! Bởi vậy, cò phải là tay bản lĩnh trong quan hệ với ngân hàng và cả khách hàng… Hằng là cò cứng cựa nhất trong số cò ở vùng này. Quan hệ ngân hàng tốt và nhiều vốn. Hằng đẹp, mượt mà, lại góa chồng. Với cái tuổi ba chín, Hằng xem trẻ như mới chừng hai tám, ba mươi, nếu không bị cái tiếng sát phu thì chắc chị cũng đã có người tử tế chắp nối duyên tình từ lâu. Anh chồng chị là một cán bộ huyện, đám cưới đúng ba tháng thì anh ta bị bênh uốn ván chết chỉ vì đạp cái đinh sét khi vào chăm đàn dê trong chuồng. Cũng may là đã kịp để lại cho chị thằng con trai trong bụng… Đâu khoảng chừng hai năm sau ngày chồng chết, một anh cán bộ Kiểm Lâm thương chị như điếu dổ, họ dự kiến làm đám cưới thì anh ta bị tai nạn chết khi vừa phóng xe ra từ cột xăng thường nhật vẫn đổ! Từ đó đến nay, nhiều người đàn ông nhìn chị khát khao… nhưng chị vẫn cô đơn. oOo Ba năm nay Thụ trở thành khách hàng của Hằng, lần đáo hạn này anh tính nhờ Hằng giúp cho anh tăng tiền vay lên trăm rưỡi triệu, một trăm trả lại cho Hằng còn dư năm mươi triệu mua cái máy photocopy, làm thêm dịch vụ này. Anh vừa định gọi cho Hằng thì thấy cô ấy đến: - Anh Thụ chờ lâu phải không? - Ừ, kẹt gì thế? - Anh có biết anh Kiên bên xưởng mộc không? Em vừa trả xong lãi và gốc hai trăm triệu, vay trung hạn, làm hồ sơ lại rồi nhưng vợ chồng lình xình, hôm qua đánh nhau ầm ỉ, đòi ly dị… Chuyện tới tai cán bộ tín dụng làm ngân hàng không cho vay lại… - Rồi sao, em uống gì anh gọi? - Phải chờ vài hôm, êm êm rồi vợ chồng anh Kiên mời cơm, diển tuồng kha khá, nó thấy cơ sở làm ăn… Có em nói vào là xong thôi. Em uống rồi! Hằng vòng hai tay ôm cái túi trong lòng, cười với Thụ rồi quay người nhìn quanh quán, những bụi hoa Hoàng yến vàng rực và nhiều loại hoa trồng chậu rất đẹp… nhưng từ khi vào đến giờ, Thụ chưa hề đảo mắt bởi trong anh đang cộm lên nỗi lo âu thường trực cứ mỗi lần đáo hạn. Lần này, vay thêm năm mươi triệu anh lại càng lo hơn. Năm ngoái, khi vay lại một trăm triệu, Hằng cho anh biết là càn bộ tín dụng nói nếu tính theo sổ đỏ, ngôi nhà mặt tiền của anh còn rất ít đất sau khi trừ đường dây điện cao áp phía sau và mốc lộ giới phía trước. Tính theo giá quy định của tài chính thì lô đất không đến sáu mươi triệu, mặc dù giá thị trường có thể lên đến vài trăm! Anh nói với Hằng cứ chung chi và giúp anh vay lại mức ấy… Nhưng rồi không tốn kém gì, tiền lãi vay ngày và đơn trương cho dịch vụ Hằng chỉ lấy anh hai trăm ngàn. Anh ngạc nhiên nhìn Hằng, cô ấy nói: - Em chỉ lấy anh phí bên Tài nguyên môi trường thôi. Năm nào cũng vay và năm nào cũng tốn phí cho Tài nguyên dù đất và nhà ngồi không hề thay đổi, tiền thì không nói nhưng cái công chờ đợi… Nhiều lần hồi chưa có Hằng, anh chờ có khi cả hai ngày mới đóng được con dấu. Trong phòng chờ của tài nguyên, lúc nào cũng đông, chỉ toàn những người nghèo, vay đôi ba chục, có người chỉ vay dăm bảy triệu sửa cái chuồng bò… cũng phải đợi… Những khuôn mặt lo lắng ngán ngẩm nhìn nhau… Nếu không hoàn thành hồ sơ thì phải qua ngày khác, kéo theo chậm trễ bên ngân hàng và tăng lãi vay vốn nóng nảy từng ngày của việc đáo hạn. Cò giải quyết khâu này rất nhanh bằng cách riêng của họ! bây chừ vay thêm năm mươi triệu không biết Hằng có giúp anh được không! Thụ thiên nhiên hồi hộp như đứng trước cán bộ nhà băng: - Anh tính lần này cô giúp vay cho anh trăm rưởi, được không Hằng? - Làm gì vay nhiều vậy anh Thụ? - Anh làm thêm dịch vụ Photocopy. Hằng nhìn Thụ, nghĩ tới Thu vợ Thụ, hơn năm nay bỗng bị bệnh tiểu đường và suy tĩnh mạch, vào ra Sài gòn liên tục. - Trên một trăm là chuyển qua vay trung hạn, trả dần trong hai năm, nhưng phải có cơ sở làn ăn hay kinh dinh…Cái sổ đỏ lô đất của anh mà nó cho vay một trăm là nể nang em lắm rồi... - Cô cứ chi thêm phí đi Hằng, anh cần làm thêm mới có dư ra chút ít chứ như hiên tại thì chỉ đắp đổi… Hằng có vẻ suy tính… - Anh đưa hiệp đồng vay cũ cho em, gặp thằng cán bộ này mới đổi về… hơi khó. Có gì em gọi lại. Thụ tin vào khả năng của Hằng nhưng vẫn lo âu. Hằng bỏ xấp hiệp đồng vào túi xách, nói: - Có thể phải lo cái giấy phép kinh doanh. oOo Gom hết tiền trong nhà mới đủ một triệu rưỡi. Thụ nhìn Thu đang lo âu thấp thỏm, anh nói cho vợ yên tâm: - Có cái giấy phép kinh dinh thì tốn thêm thuế hàng quý, hàng năm, nhưng mình làm ăn dễ hơn em ạ. Em uống thuốc chưa? mệt thì gởi ai mua đại cái gì ăn cũng được, khỏi đi chợ. Ba hiện tại Thụ lần thần, không biết Hằng có lo được không thì sáng nay nghe cô ấy gọi, bảo đang chờ anh trên huyện, mang theo một triệu rưởi đóng tiền làm giấy phép kinh dinh cho phòng thông báo - Văn Hóa. Từ phòng TT-VH đi ra, Thụ cảm phục tài giao tế của Hằng. thêm tin cẩn vào lần vay này. Anh nhìn Hằng nói rất chân thành: - Cô Hằng nói sao mà hay vậy? - Tiền nói chứ em có nói đâu, anh xem cái phiếu thu chỉ hai trăm bốn chục ngàn mà mình đóng tới một triệu tư lận! - Anh tính vay xong cũng phải chạy cái giấy phép kinh doanh, giờ cô làm dùm thế này anh đỡ khổ. Cho tiền cũng chưa chắc làm dễ thế này! Xe cô để ở đâu? - Thằng con chở em lên, giờ nó đi Phan Rang rồi. Anh cho em qua ngân hàng, nếu sáng nay duyệt được thì nhận tiền luôn. Thụ nhìn Hằng với đôi mắt hàm ơn. Khi cán bộ tín dụng nhận hồ sơ rồi trình duyệt, thì xem như đã được vay. Không cưỡng được nỗi mừng, anh nắm lấy bàn tay Hằng bóp nhẹ, nhà đễ xe vắng vẽ, Hằng dựa người vào Thụ, anh ngây ngây trong mùi nước hoa và hơi ấm của cơ thể Hằng… Đẩy chiếc xe quay đầu, Thụ nói như cố xua đi xúc cảm vừa bùng lên trong anh: - Cái thằng Hào leo thật nhanh, năm năm trước, hồi nó mới ra trường tập sự, ngu ngơ ngáo ngáo… thế mà giờ đã là phó giám đốc ngồi duyệt đơn vay! oOo Nhận tiền xong thì cũng vừa lúc nhà băng nghỉ việc. Những lần đáo hạn trước, anh chỉ ký nhận nợ ở giao kèo, mấy tờ phiếu chi nơi quầy chi thu tiền vay rồi chào Hằng, có khi cô ấy ghé nhà lấy phí dịch vụ, có khi anh mang xuống nhà, bao giờ cũng rẻ hơn những cò khác. Lần này số tiền nhận ra có phần dư năm mươi triệu, Hằng để Thụ tự nhận. Cô viên chức ốm nhom ở quầy chi tiền chuổi ra cho anh một cái túi nilon có in chử “nhà băng Nông Nghiệp”, Thụ bỏ tiền vào túi trong khi các nhân viên cũng lục tục chuẩn bị ra về. Anh tìm Hằng định chào và cảm ơn như mọi khi nhưng chợt nhớ Hằng không có xe. thưa thớt vài con nợ nhếch nhác và cò trong sân, Thụ thấy Hằng trổi trong cách ăn mặc gọn trải qua, nước da trắng mịn với nụ cười, đang đứng chờ bên quầy rút tiền ATM ngay cổng ra vào. - Có rắc rồi gì không anh Thụ? Hằng hỏi khi đã ngồi sau xe, Thụ nói đùa rồi quay lại đưa túi tiền cho Hằng: - Không, kiểm tiền xong cô thu ngân còn cười duyên khi cho anh cái túi nữa! Hằng cũng vui vẽ: - Vay được tiền rồi thì thấy ai cũng dễ thương phải không? Thụ cười thành tiếng, tâm trạng anh không còn nặng nề như những ngày trước. oOo Về đến nhà Hằng, ngôi nhà rộng và vắng vẻ, Hằng bật chiếc quạt trần ở phòng khách, vào trong rồi trở ra với cái túi có năm mươi triệu và ly nước. Đặt ly nước và cái túi lên bàn, nhìn anh cười như chia niềm vui, hỏi: - Anh dự trù khi nào mua máy Photocopy? - Cũng phải xếp đặt nhiều thứ, Hằng cho anh gởi mấy cái phí dịch vụ, bao lăm vậy Hằng? Hằng cười cười lắc đầu: - Sang năm đáo hạn em lấy luôn. - Sao được! - Được, em chỉ bỏ chút công nói giúp anh thôi mà! Thụ không tin là Hằng không hoài cho viên chức tín dụng, chí ít cũng một triệu cho trường hợp của anh! Hằng lại đứng dậy đi vào trong, trở ra với cái túi nilon màu đỏ: - Bánh người ta cho, anh mang về cho mấy nhóc. Thụ nhìn Hằng, bất giác anh nắm tay Hằng rồi ghì mạnh… Hằng thở dồn dập đón nhận đôi môi tham lam của Thụ! Đôi tay Hằng cũng ghì lấy tay Thụ nhưng rồi buông ra trong tiếng nói ngắt quảng: - Đừng anh… lỡ có chuyện gì…thì tội cho Thu và…mấy đứa nhỏ! Thụ như chơi nghe thấy gì… Anh siết mạnh tấm thân run rẩy trong vòng tay, nhẹ đẩy Hằng nằm xuống salon… Hằng đưa hai bàn tay yếu ớt đẩy nhẹ ngực Thụ thì thào: - Con em sắp về… Em có đi coi nhiều thầy, ai cũng nói cái số ấy là có thật… Thụ sựng người tỉnh lại, cơn rộn rực đang hừng hực chợt lắng xuống, anh đỡ Hằng ngồi dậy: - Anh…anh… xin lỗi! Hằng đưa tay vuốt tóc rồi quay qua nắm tay Thụ bóp nhè nhẹ: - Quản lý thị trường họ cũng quản lý cả Photocopy, có rắc rồi gì thì gọi cho em…
ĐÁO HẠN
Ngồi chờ đã hai giờ đồng hồ mà vẫn chưa thấy Hằng, Thụ nhấp nhỏm nhìn ra cửa. Quán không có ai, bà chủ sau khi bưng ly cà phê cho anh rồi biến đi đâu mất làm anh muốn xin thêm chút đường cũng đành chịu! Mấy năm rồi, từ ngày lập gia đình, anh trở thành khách hàng thẳng băng của nhà băng. Lấy nhau, cả anh lẫn chị đều trắng tay. Anh làm đủ việc, từ đi rừng đốn gỗ lậu đến buôn gỗ vào Sài gòn… Gom được vài chục triệu, chưa kịp mừng thì chuyến kế tiếp bị bắt! Vay nóng nhiều chứ nhà băng chỉ vài chục triệu không đủ làm vốn, được cái lãi thấp, có kỳ hạn trả nợ chứ không đòi bất thường như các chủ nợ chuyên cho vay nóng. Anh nhớ có lần nghe tin anh bị bắt gỗ trong Phan Thiết, bốn năm bà chủ nợ đến liên tục làm anh phải trốn lên Đà lạt cả nửa tháng. Ở nhà, chị Thu vợ anh khốn khổ với họ… Từ ngày làm được cái sổ đỏ, dành dụm xây cái nhà, xem như có tài sản thế chấp, anh bắt đầu trở thành con nợ của ngân hàng, làm ăn theo hướng ổn định hơn là bán đồ lưu niêm, phim chụp hình, băng đĩa nhạc... kiêm luôn nghề thu băng. Vừa lảm trả nợ xây nhà, vừa trang trải cho sinh hoạt của hai vợ chồng và hai đứa con, món nợ ngân hàng cứ tăng dần tử ban đầu ba mươi triệu, ba năm nay đã lên trăm triệu chẵn! Cái nhà anh ở mặt tiền đường Quốc Lộ nên cũng có giá, cộng với phí phần trăm chung chi cho cán bộ tín dụng qua mấy bà cò (*), anh mới vay được tới trăm triệu. Cứ đến hạn, cố làm sao chạy cho ra tiền lãi, còn tiền gốc thì đã có các cò tạm ứng, trả xong vay lại ngay, con nợ chỉ cần ký nhận còn cò nhận tiền… Tiền phí dịch vụ, tức tiền lãi ngày trong thời kì chờ làm thủ tục trả, vay, có người lấy cao, có kẻ tình cảm thì lấy thấp. Cò không chỉ ứng tiền gốc, họ phải hỏi trước cán bộ tin dụng có cho vay lại không mới ứng tiền… Đã có những trường hợp dở khóc dở cười là sau khi trả xong cả gốc lẩn lãi, không vay lại được. Đòi gì được khách hàng nghèo rớt mồng tơi! vì thế, cò phải là tay bản lĩnh trong quan hệ với nhà băng và cả khách hàng… Hằng là cò cứng cựa nhất trong số cò ở vùng này. Quan hệ nhà băng tốt và nhiều vốn. Hằng đẹp, mượt mà, lại góa chồng. Với cái tuổi ba chín, Hằng xem trẻ như mới chừng hai tám, ba mươi, nếu không bị cái tiếng sát phu thì chắc chị cũng đã có người đàng hoàng chắp nối duyên tình từ lâu. Anh chồng chị là một cán bộ huyện, đám cưới đúng ba tháng thì anh ta bị bênh uốn ván chết chỉ vì đạp cái đinh sét khi vào chăm đàn dê trong chuồng. Cũng may là đã kịp để lại cho chị thằng con trai trong bụng… Đâu khoảng chừng hai năm sau ngày chồng chết, một anh cán bộ Kiểm Lâm thương chị như điếu dổ, họ dự định làm đám cưới thì anh ta bị tai nạn chết khi vừa phóng xe ra từ cột xăng bình thường vẫn đổ! Từ đó đến nay, nhiều người đàn ông nhìn chị khát khao… nhưng chị vẫn cô đơn. oOo Ba năm nay Thụ trở thành khách hàng của Hằng, lần đáo hạn này anh tính nhờ Hằng giúp cho anh tăng tiền vay lên trăm rưỡi triệu, một trăm trả lại cho Hằng còn dư năm mươi triệu mua cái máy photocopy, làm thêm dịch vụ này. Anh vừa định gọi cho Hằng thì thấy cô ấy đến: - Anh Thụ chờ lâu phải không? - Ừ, kẹt gì thế? - Anh có biết anh Kiên bên xưởng mộc không? Em vừa trả xong lãi và gốc hai trăm triệu, vay trung hạn, làm hồ sơ lại rồi nhưng vợ chồng lình xình, bữa qua đánh nhau ầm ỉ, đòi ly dị… Chuyện tới tai cán bộ tín dụng làm nhà băng không cho vay lại… - Rồi sao, em uống gì anh gọi? - Phải chờ vài hôm, êm êm rồi vợ chồng anh Kiên mời cơm, diển tuồng kha khá, nó thấy cơ sở làm ăn… Có em nói vào là xong thôi. Em uống rồi! Hằng vòng hai tay ôm cái túi trong lòng, cười với Thụ rồi quay người nhìn quanh quán, những bụi hoa Hoàng yến vàng rực và nhiều loại hoa trồng chậu rất đẹp… nhưng từ khi vào đến giờ, Thụ chưa hề đảo mắt bởi trong anh đang cộm lên nỗi lo lắng túc trực cứ mỗi lần đáo hạn. Lần này, vay thêm năm mươi triệu anh lại càng lo hơn. Năm ngoái, khi vay lại một trăm triệu, Hằng cho anh biết là càn bộ tín dụng nói nếu tính theo sổ đỏ, ngôi nhà mặt tiền của anh còn rất ít đất sau khi trừ đường dây điện cao thế phía sau và mốc lộ giới phía trước. Tính theo giá quy định của tài chính thì lô đất không đến sáu mươi triệu, mặc dù giá thị trường có thể lên đến vài trăm! Anh nói với Hằng cứ chung chi và giúp anh vay lại mức ấy… Nhưng rồi không tốn kém gì, tiền lãi vay ngày và đơn trương cho dịch vụ Hằng chỉ lấy anh hai trăm ngàn. Anh sửng sốt nhìn Hằng, cô ấy nói: - Em chỉ lấy anh phí bên Tài nguyên môi trường thôi. Năm nào cũng vay và năm nào cũng tốn phí cho Tài nguyên dù đất và nhà ở nể hề đổi thay, tiền thì không nói nhưng cái công chờ đợi… Nhiều lần hồi chưa có Hằng, anh chờ có khi cả hai ngày mới đóng được con dấu. Trong phòng chờ của tài nguyên, lúc nào cũng đông, chỉ toàn những người nghèo, vay đôi ba chục, có người chỉ vay năm bảy triệu sửa cái chuồng bò… cũng phải đợi… Những khuôn mặt lo âu chán ngán nhìn nhau… Nếu không hoàn tất hồ sơ thì phải qua ngày khác, kéo theo chậm trễ bên ngân hàng và tăng lãi vay vốn nóng nảy từng ngày của việc đáo hạn. Cò giải quyết khâu này rất nhanh bằng cách riêng của họ! bây chừ vay thêm năm mươi triệu không biết Hằng có giúp anh được không! Thụ tự nhiên hồi hộp như đứng trước cán bộ ngân hàng: - Anh tính lần này cô giúp vay cho anh trăm rưởi, được không Hằng? - Làm gì vay nhiều vậy anh Thụ? - Anh làm thêm dịch vụ Photocopy. Hằng nhìn Thụ, nghĩ tới Thu vợ Thụ, hơn năm nay bỗng bị bệnh tiểu đường và suy tĩnh mạch, vào ra Sài gòn liên tiếp. - Trên một trăm là chuyển qua vay trung hạn, trả dần trong hai năm, nhưng phải có cơ sở làn ăn hay kinh doanh…Cái sổ đỏ lô đất của anh mà nó cho vay một trăm là nể nả em lắm rồi... - Cô cứ chi thêm phí đi Hằng, anh cần làm thêm mới có dư ra tí đỉnh chứ như hiên tại thì chỉ đắp đổi… Hằng có vẻ suy tính… - Anh đưa hiệp đồng vay cũ cho em, gặp thằng cán bộ này mới đổi về… hơi khó. Có gì em gọi lại. Thụ tin vào khả năng của Hằng nhưng vẫn lo lắng. Hằng bỏ xấp hiệp đồng vào túi xách, nói: - Có thể phải lo cái giấy phép kinh dinh. oOo Gom hết tiền trong nhà mới đủ một triệu rưỡi. Thụ nhìn Thu đang lo âu canh cánh, anh nói cho vợ yên tâm: - Có cái giấy phép kinh dinh thì tốn thêm thuế hàng quý, hàng năm, nhưng mình làm ăn dễ hơn em ạ. Em uống thuốc chưa? mệt thì gởi ai mua đại cái gì ăn cũng được, khỏi đi chợ. Ba hiện tại Thụ lần thần, không biết Hằng có lo được không thì sáng nay nghe cô ấy gọi, bảo đang chờ anh trên huyện, mang theo một triệu rưởi đóng tiền làm giấy phép kinh dinh cho phòng thông báo - Văn Hóa. Từ phòng TT-VH đi ra, Thụ cảm phục tài giao tiếp của Hằng. thêm tin vào lần vay này. Anh nhìn Hằng nói rất tình thực: - Cô Hằng nói sao mà hay vậy? - Tiền nói chứ em có nói đâu, anh xem cái phiếu thu chỉ hai trăm bốn chục ngàn mà mình đóng tới một triệu tư lận! - Anh tính vay xong cũng phải chạy cái giấy phép kinh dinh, giờ cô làm dùm thế này anh đỡ khổ. Cho tiền cũng chưa chắc làm dễ thế này! Xe cô để ở đâu? - Thằng con chở em lên, giờ nó đi Phan Rang rồi. Anh cho em qua ngân hàng, nếu sáng nay duyệt được thì nhận tiền luôn. Thụ nhìn Hằng với đôi mắt biết ơn. Khi cán bộ tín dụng nhận hồ sơ rồi trình duyệt, thì xem như đã được vay. Không cưỡng được nỗi mừng, anh nắm lấy bàn tay Hằng bóp nhẹ, nhà đễ xe vắng vẽ, Hằng dựa người vào Thụ, anh ngây ngây trong mùi nước hoa và hơi ấm của cơ thể Hằng… Đẩy chiếc xe quay đầu, Thụ nói như cố xua đi cảm xúc vừa bùng lên trong anh: - Cái thằng Hào leo thật nhanh, năm năm trước, hồi nó mới ra trường tập sự, ngây ngô ngáo ngáo… thế mà giờ đã là phó giám đốc ngồi duyệt đơn vay! oOo Nhận tiền xong thì cũng vừa lúc ngân hàng nghỉ việc. Những lần đáo hạn trước, anh chỉ ký nhận nợ ở giao kèo, mấy tờ phiếu chi nơi quầy thu chi tiền vay rồi chào Hằng, có khi cô ấy ghé nhà lấy phí dịch vụ, có khi anh mang xuống nhà, bao giờ cũng rẻ hơn những cò khác. Lần này số tiền nhận ra có phần dư năm mươi triệu, Hằng để Thụ tự nhận. Cô nhân viên gầy nhom ở quầy chi tiền chuổi ra cho anh một cái túi nilon có in chử “ngân hàng Nông Nghiệp”, Thụ bỏ tiền vào túi trong khi các viên chức cũng lục tục chuẩn bị ra về. Anh tìm Hằng định chào và cảm ơn như mọi khi nhưng chợt nhớ Hằng không có xe. thưa thớt vài con nợ nhếch nhác và cò trong sân, Thụ thấy Hằng trổi trong cách ăn mặc gọn gàng sang trọng, nước da trắng mịn với nụ cười, đang đứng chờ bên quầy rút tiền ATM ngay cổng ra vào. - Có rắc rồi gì không anh Thụ? Hằng hỏi khi đã ngồi sau xe, Thụ nói đùa rồi quay lại đưa túi tiền cho Hằng: - Không, kiểm tiền xong cô thu ngân còn cười duyên khi cho anh cái túi nữa! Hằng cũng vui vẽ: - Vay được tiền rồi thì thấy ai cũng dễ thương phải không? Thụ cười thành tiếng, tâm cảnh anh không còn nặng nề như những ngày trước. oOo Về đến nhà Hằng, ngôi nhà rộng và vắng vẻ, Hằng bật chiếc quạt trần ở phòng khách, vào trong rồi trở ra với cái túi có năm mươi triệu và ly nước. Đặt ly nước và cái túi lên bàn, nhìn anh cười như chia niềm vui, hỏi: - Anh dự trù khi nào mua máy Photocopy? - Cũng phải sắp xếp nhiều thứ, Hằng cho anh gởi mấy cái phí dịch vụ, bao lăm vậy Hằng? Hằng cười cười lắc đầu: - Sang năm đáo hạn em lấy luôn. - Sao được! - Được, em chỉ bỏ chút công nói giúp anh thôi mà! Thụ không tin là Hằng không phí tổn cho nhân viên tín dụng, ít nhất cũng một triệu cho trường hợp của anh! Hằng lại đứng dậy đi vào trong, trở ra với cái túi nilon màu đỏ: - Bánh người ta cho, anh mang về cho mấy nhóc. Thụ nhìn Hằng, bất giác anh nắm tay Hằng rồi ghì mạnh… Hằng thở dồn dập đón nhận đôi môi tham của Thụ! Đôi tay Hằng cũng ghì lấy tay Thụ nhưng rồi buông ra trong ngôn ngữ ngắt quảng: - Đừng anh… lỡ có chuyện gì…thì tội cho Thu và…mấy đứa nhỏ! Thụ như chơi nghe thấy gì… Anh siết mạnh tấm thân run rẩy trong vòng tay, nhẹ đẩy Hằng nằm xuống salon… Hằng đưa hai bàn tay yếu ớt đẩy nhẹ ngực Thụ thì thào: - Con em sắp về… Em có đi coi nhiều thầy, ai cũng nói cái số ấy là có thật… Thụ sựng người tỉnh lại, cơn rộn rực đang hừng hực chợt lắng xuống, anh đỡ Hằng ngồi dậy: - Anh…anh… xin lỗi! Hằng đưa tay vuốt tóc rồi quay qua nắm tay Thụ bóp nhè nhẹ: - Quản lý thị trường họ cũng quản lý cả Photocopy, có rắc rồi gì thì gọi cho em…
hoài tưởng những người thầy đã mất của tôi.
Những người thầy của tôi, dẫn giải học tập, hoặc giảng dạy thời Tây học, đều đã mất! Nhưng các Cụ đã để lại những dòng nhật ký trằn trọc về giáo dục thời ta, thời mà các Cụ gắn bó với giáo dục ở những vị trí giảng dạy, hay quản lý. Từ những dòng nhật ký đó, đã để lại trong tôi nhiều suy ngẫm, để nay gạn lọc viết ra san sớt cùng bạn đọc! Chúng tôi được học trót vào thời Tây, rồi sau này làm nghề giáo vào thời Ta. Thôi khỏi phải nhắc lại thời Tây chúng tôi đã được dạy như thế nào?! Để làm được một nhà giáo ở thời Ta, chúng tôi đã phải qua bao xâu xé về tư tưởng, từ việc phải thích ứng với không ít những quan niệm làm người rất mới lạ, đến việc phải hấp thu những chủ trương chính sách của nền giáo dục mới liền đổi thay. Chúng tôi cũng tinh thần được rằng, mình cần phải quen với một nền giáo dục đại chúng, từng bước được phổ cập dần qua các cấp học! Quy mô giáo dục đã phát triển quá nhanh, nó tuồng như không xứng với nền kinh tế. nên mà hàng ngũ nhà giáo tăng nhanh về số lượng, cũng có nghĩa là đời sống cũng như chất lượng nhà giáo ngày một sút giảm! Nhưng trong lịch sử, cũng như thực tại việc dạy người, trong mỗi môn học, tự nó thường phân chia người học thành nhiều loại, loại có học có hơn, loại học để biết, loại học để thành tài… Vấn đề ở chỗ, nó cần được phân loại và đánh giá chính xác, để người học hiểu mình, hiểu bạn, từ đó biết chọn lọc cho mình những quyết định ăn nhập trong mai sau. Giáo dục đại chúng, hay phổ cập, nhằm làm cho mọi người đều được thụ hưởng giáo dục, nhưng phổ cập đến đâu, và phải làm sao kế thừa và phát triển được giáo dục tinh hoa?! Rồi đáng ra giáo dục cần phải đánh giá xác thực được năng lực của mỗi cá nhân chủ nghĩa, phê chuẩn mỗi lớp học, mỗi môn học. Nhưng tiếc thay, nhiều tác động khác nhau trong một thời kì dài, đã phá hủy tận gốc quy trình này! Điều đó dẫn đến nhiều cá nhân chủ nghĩa, đã ngồi sai vị trí công việc của mình, chưa kể tệ lậu bằng cấp hoành hành! Trong một nền giáo dục, khởi đầu còn vô cùng yếu ớt-mong manh như ở ta, đáng ra cần phải đầu tiên, kiện toàn xây đắp cho giáo dục tinh hoa, để tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao thực sự cho tầng lớp, thì người ta lại đi đại chúng hóa giáo dục tinh hoa. Điều này khiến cho từng lớp tinh hoa, như “bọc đường bị pha loãng”, mà cố Bộ trưởng bộ Đại học Tạ Quang Bửu (1910–1986), đã từng than thở tại mùa tuyển sinh năm 1971. Nguy hại hơn, người ta đã “đại chúng hóa bằng cấp cao”, như để bổ sung cho xã hội tinh hoa. Có lẽ do giáo dục tinh hoa không được đánh giá đầy đủ và bị xem nhẹ, nên nó như bị trở thành giáo dục đại chúng, nếu không muốn nói, là người ta như đã “kéo” giáo dục tinh hoa xuống mặt bằng của giáo dục đại chúng (!) Và như một hệ quả tất yếu, cho đến bữa nay, một nền giáo dục chưa trưởng thành, với hàng ngũ tinh hoa mỏng xốp! Bởi từng lớp tinh hoa như “bọc đường bị pha loãng”, nên rất khó tìm được đúng người đáp ứng những vị trí trọng yếu! nên mỗi lần chuẩn bị cho cách tân giáo dục, là một lần xã hội được chứng kiến một cảnh hỗn mang. Và một hiện tượng không hiếm là, bất chấp năng lực bản thân và thực tiễn, để làm liều, để nhoi lên những vị trí vượt quá khả năng bằng mọi giá. Rồi những phụ huynh bắt ép con cái học hành quá đỗi, hay chạy đua cho con vào những nơi học hành quá sức với trẻ… Tất cả những cảnh rối loạn như thế, phải chăng cũng là những hậu quả của một nền giáo dục chưa trưởng thành-đã sản sinh ra những lớp người mãi mãi không trưởng thành-không thể tự lượng sức mình với lòng tham không giới hạn. Có nhiều điều thế hệ chúng tôi đã nhìn thấy trước kết cục của nó. Chúng tôi có bị nhầm không khi cho rằng, những lớp người của ngày hôm nay, những lớp người-con đẻ của một nền giáo dục chưa trưởng thành, đang làm những việc quá sức của họ. Mâu thuẫn giữa một bên là sự non yếu của nhiều đời hôm nay về nhiều mặt, với những khát khao về những điều đã và đang hiển hiện trước mắt họ-những nền giáo dục văn minh và từng trải. Rằng sự thực khoảng cách là quá lớn, chẳng thể vượt qua một sớm một chiều, mà có khi phải tính bằng thế kỷ. Bởi vậy, một điều rất quan trọng là, họ cần phải nhìn ra những mặt hạn chế của nhiều đời, cũng như hoàn cảnh của tổ quốc, để biết cái gì mà những đời bữa nay có thể làm được, và những gì không thể làm được vào từng thời điểm. Chưa kể liệu có phải chăng, lợi ích băng nhóm, cùng với sức hút của đồng tiền, cộng với lòng khát khao sự thay đổi của dân chúng, đã xô đẩy giang san đến với những cuộc chơi đầy phưu lưu mạo hiểm, trong đó có ngành giáo dục-những năm qua. Mà hơn bao giờ hết những người chân chính và những người cầm cân nảy mực cần phải tỉnh táo để nhìn nhận và tháo gỡ. Chúng tôi có lạc hậu không khi cho rằng, muốn cách tân gì thì canh tân, nhưng trước tiên cần phải cải cách hệ thống giáo dục, cách tân các nhà quản lý, các nhà giáo, phải làm cho môi trường giáo dục trong sạch, trước đã. Lương thầy còn thấp, ngân sách không đủ, thì nên chăng có thể thu tiền học phí, và những gia đình nghèo khổ thì nhà nước có thể giúp họ chi trả tiền học phí… Và hãy nỗ lực để sớm tạo ra một vài cơ sở đào tạo thật sự chất lượng, để đào tạo ra những nòng cốt cho giáo dục. Bất kỳ một cuộc cải cách lớn nào muốn thành công, thì ngoài yếu tố thiên thời-địa lợi-nhân hòa, còn cần phải có một người tổng chỉ huy xuất sắc, bên cạnh đó là những tướng lĩnh tài ba-chịu dấn thân và hy sinh… Thử hỏi hiện nay chúng ta đã hội đủ những yếu tố này chưa?! Gần đây chúng tôi hay nghe thấy “đã đến lúc…” thế này, “đã đến lúc…” thế kia… mà giật mình. Từ nhỏ chúng tôi sớm được tiếp xúc với văn minh phương Tây và rất háo hức được áp dụng vào ta, sau này mới biết là mình quá nông nổi. chừng như mỗi dân tộc đều có một số mệnh riêng, mà chính văn hóa và tính cách của họ đã tạo nên mệnh riêng ấy. Những dân tộc vĩ đại, do văn hóa và tính cách của họ, nên thời đại nào họ cũng sản sinh ra những nhân tài kiệt xuất, những nhân cách lớn, những lớp người đầy khát vọng kiến tạo dân tộc mình… vì vậy họ đã luôn đi đúng hướng. Bởi thế họ luôn là những dân tộc tiên tiến của nhân loại. Chúng tôi tin rằng biết đánh giá đúng dân tộc mình, với quyền lợi của đất nước được đặt cao hơn tất cả, dân chủ và khoa học, biết kiên nhẫn và lắng nghe…, biết đặt ra những mục tiêu thích hợp và khả thi, thì mọi điều có thể dần được tháo gỡ!
hoài tưởng những người thầy đã mất của tôi.
Những người thầy của tôi, kinh qua học tập, hoặc giảng dạy thời Tây học, đều đã mất! Nhưng các Cụ đã để lại những dòng nhật ký trăn trở về giáo dục thời ta, thời mà các Cụ gắn bó với giáo dục ở những vị trí giảng dạy, hay quản lý. Từ những dòng nhật ký đó, đã để lại trong tôi nhiều nghĩ ngợi, để nay sàng lọc viết ra san sẻ cùng bạn đọc! Chúng tôi được học trót vào thời Tây, rồi sau này làm nghề giáo vào thời Ta. Thôi khỏi phải nhắc lại thời Tây chúng tôi đã được dạy như thế nào?! Để làm được một nhà giáo ở thời Ta, chúng tôi đã phải sang trọng bao giằng xé về tư tưởng, từ việc phải thích nghi với không ít những quan niệm làm người rất mới lạ, đến việc phải tiếp thụ những chủ trương chính sách của nền giáo dục mới thẳng băng thay đổi. Chúng tôi cũng ý thức được rằng, mình cần phải quen với một nền giáo dục đại chúng, từng bước được phổ cập dần qua các cấp học! Quy mô giáo dục đã phát triển quá nhanh, nó tuồng như không tương xứng với nền kinh tế. bởi vậy mà đội ngũ nhà giáo tăng nhanh về số lượng, cũng có nghĩa là đời sống cũng như chất lượng nhà giáo ngày một giảm sút! Nhưng trong lịch sử, cũng như thực tại việc dạy người, trong mỗi môn học, tự nó thường phân chia người học thành nhiều loại, loại có học có hơn, loại học để biết, loại học để thành tài… Vấn đề ở chỗ, nó cần được phân loại và đánh giá chính xác, để người học hiểu mình, hiểu bạn, từ đó biết chọn lựa cho mình những quyết định thích hợp trong tương lai. Giáo dục đại chúng, hay phổ cập, nhằm làm cho mọi người đều được thụ hưởng giáo dục, nhưng phổ cập đến đâu, và phải làm sao kế thừa và phát triển được giáo dục tinh hoa?! Rồi đáng ra giáo dục cần phải đánh giá chuẩn xác được năng lực của mỗi cá nhân chủ nghĩa, duyệt mỗi lớp học, mỗi môn học. Nhưng tiếc thay, nhiều tác động khác nhau trong một thời gian dài, đã phá hủy tận gốc quy trình này! Điều đó dẫn đến nhiều cá nhân chủ nghĩa, đã ngồi sai vị trí công việc của mình, chưa kể nhợt bằng cấp hoành hành! Trong một nền giáo dục, khởi đầu còn vô cùng yếu ớt-mong manh như ở ta, lẽ ra cần phải trước tiên, kiện toàn xây đắp cho giáo dục tinh hoa, để tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao thực sự cho tầng lớp, thì người ta lại đi đại chúng hóa giáo dục tinh hoa. Điều này khiến cho xã hội tinh hoa, như “bọc đường bị pha loãng”, mà cố Bộ trưởng bộ Đại học Tạ Quang Bửu (1910–1986), đã từng than thở tại mùa tuyển sinh năm 1971. Nguy hại hơn, người ta đã “đại chúng hóa bằng cấp cao”, như để bổ sung cho tầng lớp tinh hoa. Có lẽ do giáo dục tinh hoa không được đánh giá đầy đủ và bị xem nhẹ, nên nó như bị trở thành giáo dục đại chúng, nếu không muốn nói, là người ta như đã “kéo” giáo dục tinh hoa xuống mặt bằng của giáo dục đại chúng (!) Và như một hệ quả tất yếu, cho đến bữa nay, một nền giáo dục chưa trưởng thành, với hàng ngũ tinh hoa mỏng xốp! Bởi xã hội tinh hoa như “bọc đường bị pha loãng”, nên rất khó tìm được đúng người đáp ứng những vị trí trọng yếu! cho nên mỗi lần chuẩn bị cho canh tân giáo dục, là một lần tầng lớp được chứng kiến một cảnh hỗn mang. Và một hiện tượng không hiếm là, bất chấp năng lực bản thân và thực tiễn, để làm liều, để nhoi lên những vị trí vượt quá khả năng bằng mọi giá. Rồi những phụ huynh bắt ép con cái học hành quá đỗi, hay chạy đua cho con vào những nơi học hành quá sức với trẻ… Tất cả những cảnh rối loạn như thế, phải chăng cũng là những hậu quả của một nền giáo dục chưa trưởng thành-đã sản sinh ra những lớp người mãi mãi không trưởng thành-chẳng thể tự lượng sức mình với lòng tham không giới hạn. Có nhiều điều thế hệ chúng tôi đã nhìn thấy trước kết cục của nó. Chúng tôi có bị nhầm không khi cho rằng, những lớp người của ngày hôm nay, những lớp người-con đẻ của một nền giáo dục chưa trưởng thành, đang làm những việc quá sức của họ. Mâu thuẫn giữa một bên là sự non yếu của nhiều thế hệ bữa nay về nhiều mặt, với những khao khát về những điều đã và đang hiển hiện trước mắt họ-những nền giáo dục văn minh và từng trải. Rằng sự thực khoảng cách là quá lớn, chẳng thể vượt qua một sớm một chiều, mà có khi phải tính bằng thế kỷ. Bởi vậy, một điều rất quan trọng là, họ cần phải nhìn ra những mặt hạn chế của nhiều thế hệ, cũng như hoàn cảnh của giang san, để biết cái gì mà những thế hệ bữa nay có thể làm được, và những gì chẳng thể làm được vào từng thời điểm. Chưa kể liệu có phải chăng, lợi ích băng nhóm, cùng với sức hút của đồng tiền, cộng với lòng khao khát sự thay đổi của dân chúng, đã xô đẩy giang sơn đến với những cuộc chơi đầy phưu lưu mạo hiểm, trong đó có ngành giáo dục-những năm qua. Mà hơn bao giờ hết những người chân chính và những người cầm cân nảy mực cần phải tỉnh táo để nhìn nhận và tháo gỡ. Chúng tôi có lạc hậu không khi cho rằng, muốn cách tân gì thì cách tân, nhưng trước nhất cần phải cải cách hệ thống giáo dục, cải cách các nhà quản lý, các nhà giáo, phải làm cho môi trường giáo dục trong sạch, trước đã. Lương thầy còn thấp, ngân sách không đủ, thì nên chăng có thể thu tiền học phí, và những gia đình nghèo khổ thì nhà nước có thể giúp họ chi trả tiền học phí… Và hãy nỗ lực để sớm tạo ra một vài cơ sở đào tạo thật sự chất lượng, để đào tạo ra những nòng cốt cho giáo dục. Bất kỳ một cuộc canh tân lớn nào muốn thành công, thì ngoài yếu tố thiên thời-địa lợi-nhân hòa, còn cần phải có một người tổng chỉ huy xuất sắc, bên cạnh đó là những tướng lĩnh tài ba-chịu dấn thân và hy sinh… Thử hỏi hiện nay chúng ta đã hội đủ những nguyên tố này chưa?! Gần đây chúng tôi hay nghe thấy “đã đến lúc…” thế này, “đã đến lúc…” thế kia… mà giật mình. Từ nhỏ chúng tôi sớm được tiếp xúc với văn minh phương Tây và rất háo hức được áp dụng vào ta, sau này mới biết là mình quá nông nổi. chừng như mỗi một dân tộc đều có một số riêng, mà chính văn hóa và tính cách của họ đã tạo nên mạng riêng ấy. Những dân tộc vĩ đại, do văn hóa và tính cách của họ, nên thời đại nào họ cũng sản sinh ra những nhân tài kiệt xuất, những nhân cách lớn, những lớp người đầy khát vọng kiến tạo dân tộc mình… vì vậy họ đã luôn đi đúng hướng. Bởi thế họ luôn là những dân tộc tiên tiến của nhân loại. Chúng tôi tin rằng biết đánh giá đúng dân tộc mình, với quyền lợi của giang sơn được đặt cao hơn tất cả, dân chủ và khoa học, biết kiên nhẫn và lắng nghe…, biết đặt ra những mục tiêu hạp và khả thi, thì mọi điều có thể dần được tháo gỡ!