Những người thầy của tôi, dẫn giải học tập, hoặc giảng dạy thời Tây học, đều đã mất! Nhưng các Cụ đã để lại những dòng nhật ký trằn trọc về giáo dục thời ta, thời mà các Cụ gắn bó với giáo dục ở những vị trí giảng dạy, hay quản lý. Từ những dòng nhật ký đó, đã để lại trong tôi nhiều suy ngẫm, để nay gạn lọc viết ra san sớt cùng bạn đọc! Chúng tôi được học trót vào thời Tây, rồi sau này làm nghề giáo vào thời Ta. Thôi khỏi phải nhắc lại thời Tây chúng tôi đã được dạy như thế nào?! Để làm được một nhà giáo ở thời Ta, chúng tôi đã phải qua bao xâu xé về tư tưởng, từ việc phải thích ứng với không ít những quan niệm làm người rất mới lạ, đến việc phải hấp thu những chủ trương chính sách của nền giáo dục mới liền đổi thay. Chúng tôi cũng tinh thần được rằng, mình cần phải quen với một nền giáo dục đại chúng, từng bước được phổ cập dần qua các cấp học! Quy mô giáo dục đã phát triển quá nhanh, nó tuồng như không xứng với nền kinh tế. nên mà hàng ngũ nhà giáo tăng nhanh về số lượng, cũng có nghĩa là đời sống cũng như chất lượng nhà giáo ngày một sút giảm! Nhưng trong lịch sử, cũng như thực tại việc dạy người, trong mỗi môn học, tự nó thường phân chia người học thành nhiều loại, loại có học có hơn, loại học để biết, loại học để thành tài… Vấn đề ở chỗ, nó cần được phân loại và đánh giá chính xác, để người học hiểu mình, hiểu bạn, từ đó biết chọn lọc cho mình những quyết định ăn nhập trong mai sau. Giáo dục đại chúng, hay phổ cập, nhằm làm cho mọi người đều được thụ hưởng giáo dục, nhưng phổ cập đến đâu, và phải làm sao kế thừa và phát triển được giáo dục tinh hoa?! Rồi đáng ra giáo dục cần phải đánh giá xác thực được năng lực của mỗi cá nhân chủ nghĩa, phê chuẩn mỗi lớp học, mỗi môn học. Nhưng tiếc thay, nhiều tác động khác nhau trong một thời kì dài, đã phá hủy tận gốc quy trình này! Điều đó dẫn đến nhiều cá nhân chủ nghĩa, đã ngồi sai vị trí công việc của mình, chưa kể tệ lậu bằng cấp hoành hành! Trong một nền giáo dục, khởi đầu còn vô cùng yếu ớt-mong manh như ở ta, đáng ra cần phải đầu tiên, kiện toàn xây đắp cho giáo dục tinh hoa, để tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao thực sự cho tầng lớp, thì người ta lại đi đại chúng hóa giáo dục tinh hoa. Điều này khiến cho từng lớp tinh hoa, như “bọc đường bị pha loãng”, mà cố Bộ trưởng bộ Đại học Tạ Quang Bửu (1910–1986), đã từng than thở tại mùa tuyển sinh năm 1971. Nguy hại hơn, người ta đã “đại chúng hóa bằng cấp cao”, như để bổ sung cho xã hội tinh hoa. Có lẽ do giáo dục tinh hoa không được đánh giá đầy đủ và bị xem nhẹ, nên nó như bị trở thành giáo dục đại chúng, nếu không muốn nói, là người ta như đã “kéo” giáo dục tinh hoa xuống mặt bằng của giáo dục đại chúng (!) Và như một hệ quả tất yếu, cho đến bữa nay, một nền giáo dục chưa trưởng thành, với hàng ngũ tinh hoa mỏng xốp! Bởi từng lớp tinh hoa như “bọc đường bị pha loãng”, nên rất khó tìm được đúng người đáp ứng những vị trí trọng yếu! nên mỗi lần chuẩn bị cho cách tân giáo dục, là một lần xã hội được chứng kiến một cảnh hỗn mang. Và một hiện tượng không hiếm là, bất chấp năng lực bản thân và thực tiễn, để làm liều, để nhoi lên những vị trí vượt quá khả năng bằng mọi giá. Rồi những phụ huynh bắt ép con cái học hành quá đỗi, hay chạy đua cho con vào những nơi học hành quá sức với trẻ… Tất cả những cảnh rối loạn như thế, phải chăng cũng là những hậu quả của một nền giáo dục chưa trưởng thành-đã sản sinh ra những lớp người mãi mãi không trưởng thành-không thể tự lượng sức mình với lòng tham không giới hạn. Có nhiều điều thế hệ chúng tôi đã nhìn thấy trước kết cục của nó. Chúng tôi có bị nhầm không khi cho rằng, những lớp người của ngày hôm nay, những lớp người-con đẻ của một nền giáo dục chưa trưởng thành, đang làm những việc quá sức của họ. Mâu thuẫn giữa một bên là sự non yếu của nhiều đời hôm nay về nhiều mặt, với những khát khao về những điều đã và đang hiển hiện trước mắt họ-những nền giáo dục văn minh và từng trải. Rằng sự thực khoảng cách là quá lớn, chẳng thể vượt qua một sớm một chiều, mà có khi phải tính bằng thế kỷ. Bởi vậy, một điều rất quan trọng là, họ cần phải nhìn ra những mặt hạn chế của nhiều đời, cũng như hoàn cảnh của tổ quốc, để biết cái gì mà những đời bữa nay có thể làm được, và những gì không thể làm được vào từng thời điểm. Chưa kể liệu có phải chăng, lợi ích băng nhóm, cùng với sức hút của đồng tiền, cộng với lòng khát khao sự thay đổi của dân chúng, đã xô đẩy giang san đến với những cuộc chơi đầy phưu lưu mạo hiểm, trong đó có ngành giáo dục-những năm qua. Mà hơn bao giờ hết những người chân chính và những người cầm cân nảy mực cần phải tỉnh táo để nhìn nhận và tháo gỡ. Chúng tôi có lạc hậu không khi cho rằng, muốn cách tân gì thì canh tân, nhưng trước tiên cần phải cải cách hệ thống giáo dục, cách tân các nhà quản lý, các nhà giáo, phải làm cho môi trường giáo dục trong sạch, trước đã. Lương thầy còn thấp, ngân sách không đủ, thì nên chăng có thể thu tiền học phí, và những gia đình nghèo khổ thì nhà nước có thể giúp họ chi trả tiền học phí… Và hãy nỗ lực để sớm tạo ra một vài cơ sở đào tạo thật sự chất lượng, để đào tạo ra những nòng cốt cho giáo dục. Bất kỳ một cuộc cải cách lớn nào muốn thành công, thì ngoài yếu tố thiên thời-địa lợi-nhân hòa, còn cần phải có một người tổng chỉ huy xuất sắc, bên cạnh đó là những tướng lĩnh tài ba-chịu dấn thân và hy sinh… Thử hỏi hiện nay chúng ta đã hội đủ những yếu tố này chưa?! Gần đây chúng tôi hay nghe thấy “đã đến lúc…” thế này, “đã đến lúc…” thế kia… mà giật mình. Từ nhỏ chúng tôi sớm được tiếp xúc với văn minh phương Tây và rất háo hức được áp dụng vào ta, sau này mới biết là mình quá nông nổi. chừng như mỗi dân tộc đều có một số mệnh riêng, mà chính văn hóa và tính cách của họ đã tạo nên mệnh riêng ấy. Những dân tộc vĩ đại, do văn hóa và tính cách của họ, nên thời đại nào họ cũng sản sinh ra những nhân tài kiệt xuất, những nhân cách lớn, những lớp người đầy khát vọng kiến tạo dân tộc mình… vì vậy họ đã luôn đi đúng hướng. Bởi thế họ luôn là những dân tộc tiên tiến của nhân loại. Chúng tôi tin rằng biết đánh giá đúng dân tộc mình, với quyền lợi của đất nước được đặt cao hơn tất cả, dân chủ và khoa học, biết kiên nhẫn và lắng nghe…, biết đặt ra những mục tiêu thích hợp và khả thi, thì mọi điều có thể dần được tháo gỡ!
